Categorie ResidentiëleGebouwen

Locatie
Astene, Deinze
Opdrachtgever
Privaat
Architect
PERNEEL OSTEN ARCHITECTEN bv iswm Corneel Cannaerts
Stabiliteitsbureau
UTIL STRUKTUURSTUDIES
Studiebureau energie
ENERGIE & MILIEUSTUDIEBUREAU SAMSON bvba
Bebouwde oppervlakte
355,7 m²
Bewoonbare oppervlakte
515 m²
Voorlopige oplevering
December 2016
In welke bouwelementen is hout toegepast?
Dakstructuur, gevelschrijnwerk en gevelbekleding, binnenvloeren, binnentrappen en vast binnenmeubilair
Houtvolume
41 m³
Documenten
[PDF] 1_3Prix_UNIF24_Plans

Emiel Claus [3e prijs]

Photo credits: Arnout Fonck [1–3], Johnny Umans [4–10]

Architecturale kwaliteit en inplanting

In 2012 kregen we de vraag een bestaande woning aan de oever van de Leie te herdenken. De oorspronkelijke aangeschakelde, gesloten volumes zijn een rommelige verzameling van stijlen en hebben een wisselende bouwtechnische kwaliteit. De bouwheren hebben één grote wens: een woning die l'envie de l'environnement in zich draagt te realiseren.

In deze unieke omgeving met uitzonderlijke kwaliteit hebben we getracht een gebouw te bedenken en te realiseren dat een even hoge kwaliteit in zich draagt en deze van de omgeving versterkt. Het gebouw verschuilt zich in de tuin, en ligt er te rusten als een dier, met zijn kop richting de rivier. Zijn lijf deelt te tuin in de twee: de wilde tuin, richting de straat en de open tuin, met zicht op de Leie. De staart schermt de toegang tot het perceel via de private weg af. De rug van het dier bestaat uit één groot meanderend houten dak. Het dak wordt gedragen door drie betonschouwen, wat oud met nieuw verbindt en binnen met buiten. Het start laag in de inkomzone, waar je het bijna kan aanraken, om dan op te klimmen richting Leie, waar het openvouwt en plaatst maakt voor een volwaardige verdieping. Aan de noord–oost zijde, waar de woning dicht tegen de perceelsgrens ligt, duikt het dak terug naar beneden waardoor het beschutting biedt ten opzichte van de buur. De onderliggende ruimtes worden gevormd door een stenen, in plan ortogonale sokkel, waarin iedere opening wordt bepaald ifv het zicht op de omgeving. In het lijf van het gebouw, tussen de twee tuinen, wordt de binnenvloer opgetrokken en de twee gevels opengewerkt. In deze ‘podiumzone’ sta je midden op het perceel, met zicht op de twee tuinen en de Leie.

De architecturale beleving van het gebouw en zijn omgeving staat centraal in dit ontwerp. Hierbij is er gezocht naar een maximale ‘rust’. Dit door openingen, hoogtes, voegen in materialen en de materialen waaruit deze zijn opgebouwd volledig op elkaar af te stemmen en technieken maximaal weg te werken. Het dak, gevelschrijnwerk, ruwbouw en inrichting zijn aangepast en meerdere malen herdacht om naadloos op elkaar te kunnen aansluiten. De structuur is zichtbaar in heel de woing, bepaald de afwerking en ritmering, en is gedetailleerd en uitgewerkt op schaal van een meubel.

Dit project betekende de start van ons bureau, bij het ontwerp en de realisatie zijn wij geen enkele uitdaging uit de weg gegaan. De initiële ambitie om te vertrekken vanuit de zichtbare houten dakstructuur en deze de onderliggende ruimtes en hun linken, de materiaalkeuze en de detaillering te laten bepalen houden we vast tot op vandaag. Om deze ambitie technisch en constructief haalbaar te maken, binnen een redelijk budget, was een grote uitdaging voor zowel onszelf, de bouwheren, de ingenieurs en de aannemers. Er zijn onnoemelijk veel alternatieven onderzocht en ieder mogelijk ‘probleem’ werd gezien als een uitdaging om ontwerpmatig op verder te bouwen. Het project heeft op deze manier een heel eigen logica en taal ontwikkeld, waar we zoveel als mogelijk aan proberen trouw te blijven. Deze uitdaging zou nooit gelukt zijn zonder het enthousiasme en de gedeelde ambitie van al onze partners in dit project. De aannemer voor de dakstructuur en het gevelschrijnwerk Bourdeaud’hui bvba werd dan ook in 2017 de winnaar van de schrijnwerk award met dit project.

De maquettes en schaalmodellen van dit project zijn in 2017 tentoongesteld in het DAM in Frankfurt in het kader van de tentoonstelling MAATWERK MASSARBEIT. Over deze tentoonstelling is tevens een publicatie gemaakt; Maatwerk / Made to measure. In 2019 is PERNEEL OSTEN ARCHITECTEN uitgenodigd door A+, Vai en ULiège voor de lezingenreeks ACROSS. Naar aanleiding van deze lezingenreeks zijn de maquettes en schaalmodellen in het najaar van 2019 tentoongesteld in de Bozar, Brussel.

Bouwtechnische kwaliteit en het gebruik van innovatieve hout-gebaseerde materialen

Voor het realiseren van dit uitdagende project is maximaal ingezet op innovatieve hout-gebaseerde materialen: De hoofdstructuur bestaat uit vuren Keto-S balken met hierop een vuren WBP. Het schrijnwerk, de aan de weersinvloeden onderhevige delen van de daktructuur (randbalk, kolom buiten) en de hoofdmoot van de binnenafwerking (binnenkasten en parket), uit Accoya (geacetyleerde pinus radiata). Deze materialen sluiten niet enkel in uitzicht mooi bij elkaar aan, maar staan ons ook door hun stabiliteit, maatvastheid en sterkte toe om ranke, fijne structuren te realiseren die de limieten van het bouwen en maken opzoeken.  

Bouwtechnisch was de grootste uitdaging in dit project het beheersen, bedenken en realiseerbaar maken van een schijnbaar eenvoudige zichtbare dakstructuur opgebouwd uit aaneengeschakelde rechte vlakken onder verschillende hellingen. Een aantal van de essentiële uitgangspunten van het ontwerp waren: een zichtbare houten structuur die binnen/buiten doorloopt, een dragende schrijnwerkgevel waarvan de ritmering wordt bepaald door de dakstructuur, geen zichtbare goten, een aan de buitenzijde en zo smal mogelijke doorlopende dakrand en bijna tot geen vrijstaande kolommen buiten het gemetst volume.

Voor het ontwerpen van de dakstructuur werden in samenwerking met Corneel Cannaerts verschillende parametrische modellen ontwikkeld in rhinoceros 3D en grasshopper: een algemeen model dat toelaat de verschillende dakvlakken te ontwerpen, en de hoofdbalken en secundaire balken bepaalt; een model dat de ondersteunende beton volumes afstemt op de dakstructuur; en een model dat een geometrische oplossing voor de knopen tussen de hoofdbalken genereert. De parametrische modellen laten toe om tijdens het ontwerpproces variaties te onderzoeken en af te toetsen op hun haalbaarheid, zonder dat de hele structuur opnieuw uitgetekend moet worden. De modellen waren een middel om ruimtelijke kwaliteiten, technische kennis, ambacht en vakmanschap samen te brengen en speelden een belangrijke rol in de communicatie tussen architecten, ingenieurs en de aannemers.

Bij een predimensionering in volhout bleek al snel dat de courante beschikbare balken niet voldeden om de gewenste overspanningen te maken. Omdat de uitvoering steeds complexer werd, en de constructie logger, werd er beslist om over te stappen op Kerto-S balken van Metsä. Deze balken gaven door hun grote sterkte en vrijheid in hoogte mogelijkheid tot een slankere en meer eenvoudige uitvoering, waarbij de volledige structuur zichtbaar blijft, vastgezet wordt door een WBP multiplex, verjongt naar buiten en daarbovenop het isolatiepakket en de afwerking komt. Aan de buitenzijde worden de koppen van de Kerto-S afgewerkt met een accoya randbalk, welke in kleur en materiaal sterk verwant zijn met daarbovenop een terugspringende stalen dakrand, waardoor het uitzicht extra verslankt. Op sommige delen zijn de hoofdbalken extra verstevigd door een stalen vin of T profiel, of worden de houten kepers waartussen de isolatie ligt mee ingezet om de structuur te verstevigen.

De dragende schrijnwerkgevel in de podiumzone werd al snel opgesplitst in kerto kolommen enerzijds en een voorzetgevel in accoya hout anderzijds. Dit om de uitvoering haalbaar te maken (opmeting en productie schrijnwerk na plaatsen dak en kolommen) en de kans op beschadiging te beperken. Om de rankheid van de kolommen te kunnen bewaren en de windbelasting op te vangen zijn aan de ene zijde de kolommen ontdubbeld, waartussen het schrijnwerk wordt geplaatst. Aan de andere zijde is een horizontale regel voorzien, waaronder een grote schuifddeur (240 cm op 400 cm hoog), op de limieten van het beschikbare beslag schuift.

Akoestisch dragen de houten balken van verschillende hoogtes bij
Gezien het om een eengezinswoning gaat is een brandstabiliteit van de constructie niet vereist.

Energetisch is de performantie van de houten raamkaders geoptimaliseerd door gebruik te maken van smalle (ca. 60 mm) en diepe profielen (ca. 400 mm): het glasoppervlak wordt gemaximaliseerd, evenals de buffer hout naar binnen toe.

Bioklimatisme

Duurzaam bouwen is het slim inzetten van duurzame ontwerpprincipes, het nadenken over het gebouw op lange termijn en het toepassen van milieuvriendelijke materialen. Wij hebben getracht een gebouw te maken dat vanuit zijn kwaliteit de tand des tijds kan doorstaan en generaties lang zijn gebruikers kan ondersteunen en inspireren. Een goede solide, low-tech basis, waar gebruik, inrichting, organisatie en technieken op een eenvoudige manier kunnen worden aangepast.

Een eerste stap om de energievraag te beperken is een goed oriëntatie. De grootste raampartijen van de woning richten zich op het noorden en noord- westen. De zuid–oostelijke gevel, waar de zonnelast het grootst kan zijn, wordt in de zomer beschermd door de groene tuin en het licht naar het noorden hellende dak in de podiumzone. In de winter, wanneer de bladeren van de bomen zijn, worden de zonnewinsten hier gemaximaliseerd. De vorm van het oplopende dak zorgt voor een interne natuurlijke ventilatie.

De woning is goed georiënteerd, geïsoleerd en de verwarming is voorzien op lage temperatuur (vloerverwarming, wandverwarming en ventilo convectoren), zodat er later op een eenvoudige manier kan worden overgeschakeld op een warmtepomp. De vloer- en wandverwarming zorgen voor een aangenaam binnenklimaat in de hoge ruimte, zonder hiervoor intensief te moeten verwarmen. Het water van het dak wordt opgevangen in twee grote regenwaterputten, waarvan de overloop op natuurlijke wijze infiltreert (beek). Het lijf van het gebouw is voorzien om aan te leggen als groendak, waardoor de thermische massa van het dak wordt verhoogd en de waterbuffering toeneemt. De weinige daklichten zijn voorzien van zonwerend glas, de overige beglazing heeft een U waarde van 1.0.

Het materialenpallet is minutieus samengesteld uit een combinatie van lokale materialen die de traditie van het maken in zich dragen en vernieuwende houtproducten, die volop gebruik maken van de technologische evoluties om te streven naar duurzamere productie en toepassingen van hout in de bouwsector. Hierbij is er gezocht naar duurzame, kwaliteitsvolle materialen die mooi verweren en het proces van het maken in zich dragen.

Ruimtelijke functionaliteit van het ontwerp

De grote woning is een echt familiehuis waar verschillende generaties samenkomen. Het plan is zo ontworpen en bedacht dat de bewoners hier levenslang kunnen wonen; de hobbykamer op het gelijkvloers kan worden ingericht als slaapkamer, bediend door een apart sanitair. Een tweede familie kan intrek nemen in het ‘lijf’ van het gebouw, gebruik makend van de slaapkamers en het sanitair op de bovenverdieping.

De architecturale kwaliteit en beleving van de ruimtes ontstaat door de wisselwerking tussen de orthogonale basis, met zijn zorgvuldig bepaalde gevelopeningen en het bewegende, dominante dak. Twee dominante looplijnen bepalen de interne circulatie: een meer publieke circulatie, langs de binnenkant van het gebouw en een meer private, parallel aan de noord – oostelijke perceelgrens. Deze circulaties leiden de gebruikers en bezoekers langs verschillende binnen-en buitenruimtes met telkens een andere beleving en sfeer. Onderling zorgen openingen, binnenramen, verborgen deuren in kastenwanden, luiken en niveauverschillen voor directe of indirecte contacten tussen de ruimtes en doorzichten doorheen de woning en op het dak.

Bij een aantal ruimtes, zoals de zithoek aan de Leie, de podiumzone en de slaapkamer op de kop van het gebouw, dient de architectuur als ondersteunend en versterkend kader voor de omgeving. Waar bij andere ruimtes de focus meer ligt op de imposante dakstructuur, zoals de bureauruimte, de inkomzone en de nachthal. Bij het ontwerp van de woning is de beschikbare ruimte maximaal ingezet: echte bergruimte is er niet, de ruimtes zijn zo gedimensioneerd en ontwerpen dat er intern plaats is voor opslag. Technieken hebben hun plaats in de kelder en lopen via gemakkelijk terug open te maken kokers naar de kleine, weinige restruimtes onder de dakstructuur. Rondom de woning zijn verschillende bescheiden terrassen aangebracht, waar je overdag en ‘s avonds de zon of schaduw kan gaan opzoeken. Door gebruik te maken van een uitgepuurd en telkens terugkomend materialen pallet, gecombineerd in een zeer strikte en doorgedreven detaillering draagt de volledige woning een soort van ‘rust’ in zich.

Circulair materiaalgebruik en de toepassing van lokale materialen

De woning aan de Leie is een grondig verbouwing. Alvorens aan de afbraak – en stripwerken te startten is er onderzocht welke onderdelen van de bestaande structuren in voldoende goede staat waren om op verder te bouwen. Van het bestaande hoofdhuis is de kelder volledig bewaard, net als een groot deel van de dragende muren en de bestaande potten en balken vloeren. De nieuwe dragende wanden zijn opgebouwd uit de belgische barryblokken van ploegsteert.

De houten onderdelen zijn zoals eerder vermeld, opgebouwd uit innovatieve hout-gebaseerde materialen. Zowel kerto-S, Accoya als vuren WBP zijn producten op basis van snelgroeiende houtsoorten, geproduceerd door twee bedrijven (Metsä en Accoya) die inzetten op een duurzame productie met zo goed als geen restafval, gereduceerd waterverbruik en een lage Co2- emmissie, duurzaam transport over water, korte ketens en duurzaam bosbeheer. Accoya draagt als één van de weinige bedrijven het Crade to CradleSM Gold certificering en heeft daarnaast talloze andere certificering zoals FSC, KOMO, RAL, BREEAM NL, DUBOkeur, LEED, EPD, Nordic Ecolabel en Declare. Metsä, Kerto -S draagt EES+, PEFC EN FSC.

De overige afwerking - en bouwmaterialen zijn van tevens hoge kwaliteit en zijn afkomstig van lokale, traditionele producenten. Het dak is deels afgwerkt met Cupa natuurleien, welke tot 100 jaar kunnen meegaan. Het maken van de cementgebonden ter plaatse gestorte terrazzo vloeren is gebaseerde op eeuwenoude Italiaanse tradities, uitgevoerd door een lokale jonge, enthousiaste vakman, Concreet Granito. De Winckelmans tegels in de meer functionele zones van het huis worden sinds 1894 geproduceerd in Lomme, vlak over de Franse grens. Deze door en door gekleurde, niet geglazuurde en slijtvaste tegels zijn gebakken uit voornamelijk lokale klei. De wasserstrich gevelsteen is gemaakt met lokale klei door de traditionele steenbakkerij Duitse Ziegelwerk B. Schüring GmbH & Co KG uit Gescher, een steenbakkerij op een 300 km van Astene. De brute steen is in de gevel extra geaccentueerd door de gevel niet op te voegen.

Comment participer?

Pour le 31.05.2020 à 23h59 au plus tard, un dossier complet doit parvenir aux organisateurs sous forme d’un envoi par Wetransfer à l'adresse e-mail info@bois.be. Les documents nécessaires pour participer aux Belgian Timber Construction Awards 2020 sont :

Les étapes décrites ci-dessous doivent être suivies pour chaque projet individuel soumis. En d'autres termes, un jeu de documents distincts doit être remis pour chaque projet soumis.

L’envoi doit contenir les documents suivants :
1. La fiche projet dûment complétée
2. Les plans et sections (voir détails dans le règlement)
3. Les photos de la réalisation (voir détails dans le règlement)
4. Facultatif : des informations complémentaires (voir détails dans le règlement)

COVID-19
(Mise à jour du 18.05.2020)

En raison de la pandémie actuelle, plusieurs projets n’ont pu faire l’objet d’une réception provisoire. Les organisateurs des BTCA ont dès lors décidé de repousser la date de réception provisoire des pro-jets soumis de deux mois, au 31.07.2020. Le document de réception provisoire signé ainsi que d’éven-tuelles photos complémentaires devront impérativement être transmis pour finaliser la candidature.